ENG
Bu program Avrupa Birliği ve Türkiye Cumhuriyeti tarafından finanse edilmektedir
Anasayfa Proje
Hakkında
Ortaklar Duyurular Kaynaklar Belediyeler
için Anket
İletişim Sivil Toplum
Diyaloğu
Proje hakkında
GENEL DURUM TÜRKİYE’DE VE AVRUPA BİRLİĞİ’NDE KOMPOSTUN GÜNCEL DURUMU TÜRKİYE ÇÖPÜNÜ DÖNÜŞTÜRÜYOR! PROJESİ İLE NE AMAÇLIYORUZ? PROJE FAALİYETLERİ


GENEL DURUM

Teknolojik gelişmeler ve sanayileşme ile paralel olarak hızlı kentleşme ve nüfus artışı tüm dünyada olduğu gibi Türkiye'de de insan faaliyetlerinin çevre üzerindeki baskısını artırıyor. Üretilen atıkların miktarları ve içerikleri tehdit edici seviyelere ulaştı. Çözünebilir biyolojik organik atıklar (biyo-atıklar) katı atık depolama sahalarına gönderildiğinde, doğal bozunma sonucunda, toprak ve yeraltı suyu kirliliğine yol açacak ve çok miktarda bir sera gazı olan metanı açığa çıkartıyor. Metan (CH4) karbondioksit dışındaki sera gazları içinde en önemlisidir ve küresel ısınmada neredeyse tüm diğer karbondioksit dışındaki sera gazları kadar etkilidir.

Gelişmekte olan bir ülke olan Türkiye'deki atıklarda organik madde oranı fazladır. Araştırmalara göre, İstanbul’daki kentsel katı atıklarda, organik madde oranı %54.09 düzeyindedir. Bunu %15.57 ile kağıt/karton grubu takip etmektedir. Bu atıkların küçük bir kısmının bile katı atık depolama alanlarına gitmesini engelleyerek kompost haline getirmek, çevrenin korunması ve küresel iklim değişikliği üzerinde büyük bir etki yapar. TÜİK verilerine göre 2013 yılında Türkiye’deki metan salımlarının en büyük bölümü (%58’i) atıkların bertarafından kaynaklanmıştır. AB Düzenli Depolama Direktifi (1999/31/CE) biyo-atık miktarının 2016 yılına kadar 1995 seviyelerine kıyasla %65 oranında azaltılmasını gerektirmektedir. Türkiye’de 2015 yılında yürürlüğe giren Kompost Tebliği, biyo-atıkların katı atık depolama alanlarına gönderilmesi yerine kaynağında ayrıştırılmasını tüm belediyeler için zorunlu kılmaktadır. Ancak, kompost işlemi i hakkında lojistik, operasyon ve mali sürdürülebilirlik konularında büyük ölçüde bilgi eksikliği mevcuttur.


KÜRESEL ISINMA İLE MÜCADELE İÇİN KOMPOST

Bir milyonda yaklaşık 390 parça (ppb)bulunan CO2 ile karşılaştırıldığında, bir milyarda yaklaşık 1800 parça ile atmosferde daha az metan vardır. Ancak küresel ısınmaya etkisinin CO2’den 25 kat daha fazla olduğu tahmin edilmektedir. Diğer sera gazlarında olduğu gibi metan seviyeleri de yükselmeye devam etmektedir. 2012 yılında, atmosferdeki metan insan kaynaklı faaliyetler nedeniyle sanayi dönemi öncesindeki seviyelere göre %260 artarak 1819 ppb seviyesine ulaşmıştır. Güncel sera gazı salımı değerlerinin yarısı insana bağlı atık depolama, tarım ve kömür madenciliği faaliyetlerinden kaynaklanmaktadır. Katı atık depolama alanları, çok miktarda organik madde bulunması ve oradaki anaerobik koşullar nedeniyle metan oluşumu için ideal koşullar oluşturmaktadır. Bu alanlara gömülen çok miktarda atığın toprağın altında yavaş yavaş çürümesi nedeniyle, tesis kapandıktan sonra bile orada metan ortaya çıkabilir.

Organik atıklar metan içermez. Metan, yalnızca organik atıklar anaerobik ortama yerleştirildiğinde açığa çıkar. Kompost tümüyle aerobik değilse de, sıfır ya da çok az metan üretir. Belediyeler tarafından yürütülen kompost işlemlerinde, gıda atığı ve bahçelerden toplanan yeşil atıklar yerinde ayrıştırılır ve katı atık depolama alanlarına değil kompost tesislerine gönderilir. Sonrasında, gıda atığı ve bahçelerden toplanan kesilmiş çim ve budanmış ağaç parçaları 400 mm büyüklüğünde parçalanır ve etkili kompostlaşmayı sağlayacak mikro-organizma ve enzimleri içeren bir miktar kompost aktivatörü ile karıştırılır. Biyo-atıklar içeriğine, nem oranına ve hava sıcaklığına bağlı olarak, gübre olarak kullanılabilecek komposta dönüşür.


KOMPOSTUN DİĞER ÇEVRESEL FAYDALARI

Kompost sadece küresel iklim değişikliği ile mücadele konusunda yardımcı olmaz, aynı zamanda çöp alanlarında sızıntı olmasını engeller, arazileri katı atık depolaması için kullanılmaktan kurtarır ve yeşil yaka istihdamı sağlar. Kompost sadece küresel iklim değişikliği ile mücadele konusunda yardımcı olmaz, aynı zamanda çöp alanlarında sızıntı olmasını engeller, arazileri katı atık depolaması için kullanılmaktan kurtarır ve yeşil yaka istihdamı sağlar. Atık depolama alanlarına ve çöplüklere giden biyo-atıklar iklim değişikliğini artıran metan gazının ortaya çıkmasına yol açar; biyo-atıkların nakliyesinin büyük bir ekolojik ayak izi vardır. Sızıntı suları ile toprağı ve suları kirletirler, başka türlü boş kalacak arazileri kullanırlar.


KOMPOST: TOPRAK DOKTORU

Kompost düşük nitelikli toprak için son derece faydalıdır. Amerika Birleşik Devletleri Tarım Bakanlığı araştırmasına göre, kompost kullanımı gübre ihtiyacını en az %20 oranında azaltmakta ve böylece net sera gazı salımlarını önemli ölçüde azalmaktadır. Kompost toprağın fiziksel yapısını önemli ölçüde güçlendirebilir. İnce dokulu (killi ve kumlu) topraklarda, kompost eklenmesi kütle yoğunluğunu azaltır, toprağın işlenebilirliğini ve gözenek dokusunu geliştirir ve su ve gaz geçirgenliği artırır; böylece erozyon olasılığı azaltır. Yeterli miktarlarda kullanıldığında kompost, hem kısa hem uzun vadede toprak yapısında olumlu etki yaratır; kuraklığa karşı direnci artırabilir ve daha verimli su kullanımı sağlayabilir. Böylece sulama sıklığı ve yoğunluğu azaltılabilir. Araştırma ayrıca kumlu topraklara kompost eklemenin, suyun sulama noktasından yanlara doğru hareketini sağlayarak nem dağılımını kolaylaştırabileceğini ileri sürmektedir. Toprağa kompost eklenmesi topraktaki pH değerini sabitler; böylece toprak pH değişikliğine karşı daha dirençli hale gelir.


TÜRKİYE’DE VE AVRUPA BİRLİĞİ’NDE KOMPOSTUN GÜNCEL DURUMU


TÜRKİYE’DE KOMPOSTUN GÜNCEL DURUMU

Şu anda Türkiye’de biyo-atıkların ayrıştırılarak toplanması ve işlenmesi ile ilgili yasalar mevcut olsa da, yasal düzenlemeler henüz sadece kağıt üzerinde kalıyor. Bunun nedeni ise, konuyla ilgili bilgi ve uzmanlık eksik olduğu için siyasi teşvik ve desteklerin olmaması. Türkiye Çöpünü Dönüştürüyor! Projesi ile kamu kurumları, belediye birlikleri, medya, STK’lar ve kamuoyu da dahil sektördeki tüm karar vericiler ile birlikte çalışılacaktır. Biyo-atıkların doğru bir şekilde işlenmesi, özellikle kompost Türkiye için oldukça yeni bir konu olduğu için, Türkiye ve Avrupa’daki paydaşları bir araya getirmek ve kompost konusundaki iyi uygulama örneklerini ziyaret etmek son derece önemlidir. Yapılacak konferans Avrupa ve Türkiye’den paydaşların bir araya gelmesini sağlayacak bir platform oluşturacaktır ve böylece Avrupa ile Türkiye arasındaki sivil toplum diyalogunun güçlendirilmesini sağlayacaktır.

Kompost ve biyo-atık Türkiye için yeni kavramlar olduğu için Türkiye Çöpünü Dönüştürüyor! Projesi’nde doğru ortağı bulmak son derece önemlidir. Büyük çaplı ve belediye ölçeğinde kompost yapabilmek Buğday’ın şu anda sahip olduğu bilgi ve uzmanlıktan farklı ve Türkiye’de olmayan bir bilgi birikimi gerektirmektedir. Bu nedenle Buğday ve ACR+ bu projenin hedeflerine ulaşmak için en uygun ortaklardır. 1994 yılında Pamplona’da kurulan ACR+, atık önleme ve atık yönetimi alanında çalışmaktadır ve biyo-atık ve kompost konularında 11 yıldan fazla deneyime sahiptir. ACR+ AB üyesi ülkeler, üyeliğe yeni kabul edilmiş ülkeler ve Güney Akdeniz ülkeleri ile çalışmaktadır. Yaklaşık 1100 belediyeyi temsil eden yerel ve bölgesel yönetimlerden oluşan 100 üyesi olan ACR+, başarılı biyo-atık ve kompost projeleri yapmış Avrupa belediyeleri ile Türkiye’deki belediyelerin doğrudan iletişim kurmasını sağlayabilecektir. ACR+ aynı zamanda projenin ana hedef grubunda yer alan başlıca aktörler STK’lar, akademik kurumlar ve özel kuruluşlara açık bir iletişim ağı olarak da hizmet vermektedir.

Büyükşehir Belediyesi Kanunu (10.7.2004 - 5216) ve Belediye Kanunu (3.7.2005 - 5393) düzenlemelerine göre, kentsel atıkların yönetiminde tek sorumluluk belediyelere düşmektedir. Belediyeler katı atıkların toplanması, nakliyesi, ayrıştırılması, geri dönüşümü, bertarafı ve depolanması ile ilgili bütün hizmetleri sağlamakla ya da başka kuruluşları bu hizmetleri sağlamak için görevlendirmekle yükümlüdürler. Buna rağmen, belediyeler katı atık toplanması ve nakliyesi ile ilgili görevlerini büyük ölçüde yerine getirirken, katı atık yönetiminde yeteri kadar etkin değiller ve gerekli önemi vermiyorlar.

Atık üretimi ve yönetimi Türkiye için bir öncelik olarak kabul edilmiştir ve mevcut engelleri aşmak için politikalar geliştirilmektedir. Düzenli Atık Depolama Yönetmeliği (2012 - 27533) ile katı atık depolama alanlarına gönderilen biyo-çözünür kentsel atıkların planlı olarak azaltılması amaçlanmıştır. Şu anda, 8 kompost tesisi ve metan gazından elektrik üreten 6 tesis faaliyet göstermektedir.

2015’in Mart ayında Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Türkiye'deki atık işleme durumunu daha iyi ele almak ve gelişmiş ülkeler ile benzer bir noktaya taşımak için yapılan bir girişimle, biyo-atıkların toplanması ve geri dönüşümü (kompost) hakkında bir yasal düzenlemek olan Kompost Tebliği’ni (2015 - 29286) yayımlamıştır. Yakın zamanda kabul edilen bu yasal düzenlemeye göre tüm ilçe belediyeleri biyo-atıkların ayrı toplanması ve işlenmesinden sorumludur. Tebliğ, kompost tesislerinin teknik ölçütlerini ve üretilen nihai kompostun kalite ölçütlerini de düzenlemektedir. Tebliğin işlerlik kazanabilmesi için belediyelerin bilgi birikimi ve deneyim aktarımına ihtiyacı vardır; Türkiye Çöpünü Dönüştürüyor! Projesi de bunu sağlamayı amaçlamaktadır.

Avrupa Çevre Ajansı’na üye olan diğer ülkelerde, kentsel katı atık yönetiminin çevreye olan faydaları, sera gazı salımlarını temel alan bir modele dayanarak hesaplanmaktadır. Ne yazık ki bu model şu anda Türkiye’yi kapsamamaktadır. Avrupa Birliği Bakanlığı’na göre, Türkiye’de kentsel katı atık yönetimi, uygulamada eksikler olmasına rağmen, yeni yasal düzenlemeler sayesinde ve araştırmalarla desteklenerek iyileştirilmektedir. 2010'da Türkiye’de toplanan kentsel katı atık miktarı 25 milyon ton idi; bu rakam toplam kentsel katı atıkların %84'ünü oluşturuyor. Atık depolama sahalarına gönderilen katı atıklar, 2001 ve 2010 yılları arasında %5 oranında arttı. Düzenli çöp depolama sahalarının sayısı ise 2003’te 15 iken 2012’de 68 oldu.

Türkiye’de henüz işleyen bir atık yönetimi altyapısı kurulamadığı için, her yıl milyonlarca ton doğal kaynak, binlerce insan için istihdam olanakları ve milyonlarca dolarlık bir servet boşa harcanıyor ve doğanın kendini yenileme kapasitesi hızla yok ediliyor. Türkiye'de katı atığın büyük çoğunluğu hala mevzuata uygun bir şekilde bertaraf edilmemektedir. Bu nedenle katık atık ve atık su verileri eksiktir, ortak tanımlar yoktur ve yıllar içindeki değişimleri düzenli olarak ölçümlenememektedir.


AVRUPA BİRLİĞİ’NDE KOMPOSTUN GÜNCEL DURUMU

Avrupa Birliği, katı atık depolama alanlarına gönderilen biyo-çözünür atık miktarının 2010’da 1995 yılı sayılarının %75’ine kadar, 2105’de %50’sine ve 2020’de üçte birinden biraz fazlasına azaltılmasını talep etmiştir. Sadece ilk hedefin yerine getirilmesi bile 8 milyon ton azalma anlamına gelir. AB’de 2013 yılında kişi başı üretilen kentsel atık miktarı 481 kg olmuş ve 2002 yılında üretilen ve en üst seviye olan 527 kg’a göre %8,7 oranında azalmıştır. 2007 yılından itibaren kişi başı kentsel katı atık miktarı belirgin olarak düşmüş ve 1990’ların ortalarındaki seviyelerin altına inmiştir. AB’de 2013 yılında kişi başı üretilen 481 kg kentsel atığın 470 kg ‘ı işlenmiştir. Bu atıkların %31’i atık depolama alanlarına gönderilmiş, %28’i geri dönüştürülmüş, %26’sı yakılmış ve %15’i kompost haline getirilmiştir. AB’de geri dönüştürülen ya da kompostlanan kentsel atıkların oranı düzenli olarak artmış ve 1995 yılında %18 iken, 2013 yılında %43’e yükselmiştir.

Üretilen kompost tarımda (yaklaşık %50), çevre düzenlemelerinde (%20’ye yakın), toprak karışımı için yaklaşık %20) ve bireysel kullanıcılar tarafından (%25’e yakın) kullanılmıştır. Kompostu ağırlıklı olarak karışık atıklardan üreten ve kompost pazarı gelişmemiş ülkeler, kompostu daha çok tarımda (Estonya ve Fransa) ya da arazi ıslahında ya da yer örtücü olarak (Finlandiya, İrlanda, Polonya)kullanmışlardır. Biyo-atıkları çöp depolama alanlarına göndermeden kompostlaştırmanın faydaları görüldükçe, bazı Avrupa ülkeleri AB’deki yasal gerekliliklerin de ötesine geçmiştir. Örneğin Fransa süpermarketlerin günü geçmiş ürünleri çöpe atmalarını yasaklamış ve ya ihtiyaç sahiplerine verilmesini ya da kompost haline getirilmesini zorunlu tutmuştur.


TÜRKİYE ÇÖPÜNÜ DÖNÜŞTÜRÜYOR! PROJESİ İLE NE AMAÇLIYORUZ?

Yakın zamanda kabul edilen Katı Atık Yönetmeliği’ne (2015 - 29314) göre biyo-atıkların ayrı toplanması ve işlenmesinden tüm ilçe belediyeleri sorumludur. Yasal düzenleme yürürlükte olsa bile uygulama oldukça sınırlıdır. Bunun temel sebebi bilgi ve teşvik eksikliğidir. Türkiye Çöpünü Dönüştürüyor! Projesi, ilçe ve büyükşehir belediyelerine ulaşarak gerekli eğitimlerin verilmesini sağlayacak, iyi uygulama örneklerinin ziyaret edilmesini sağlayarak bilginin yayılmasına aracılık edecek ve ulusal bir kompost konferansı düzenleyecektir.

Türkiye Çöpünü Dönüştürüyor! Projesi başlıca çevresel ve sosyolojik sorunları bir arada ele alacaktır:

Türkiye Çöpünü Dönüştürüyor! Projesi’nin ana hedef grubu kentsel katı atık yönetiminden sorumlu olan Türkiye’deki belediyelerdir. Türkiye’de 1397 belediye vardır. Belediyeler yüksek miktarlardaki atık ile baş etmeye çalışmaktadırlar ve yeterli bilgi ve deneyimleri yoktur. Yasal düzenlemeler gereği biyo-atıkları kaynağında ayrıştırmak ve kompost ile geri dönüştürmekle yükümlüdürler, ancak çoğunun gerekli teknolojilere erişimi ve gerekli bilgi birikimi yoktur. Türkiye Çöpünü Dönüştürüyor! Projesi belediyelere Avrupa’daki iyi uygulamaları göstermeyi ve belediye temsilcilerine bir el kitabı ve eğitimler sunmayı amaçlamaktadır.

21 belediyenin temsilcileri en iyi kompost tesislerini ziyaret etmek üzere Avrupa’ya götürülecektir. Düzenlenecek kompost konferansı en az 150 paydaş ve karar vericiye ulaşacaktır. Belediyeler Birlikleri’ne verilecek eğitimler ile bilginin çarpan etkisinin artması sağlanacaktır.

Medyaya yönelik faaliyetlerle hem medya hem de kamuoyunun bilinçlendirilmesi sağlanacak, böylece hem karar vericiler üzerinde baskı oluşturulması, hem de bahçe ve balkonlarda yapılan bireysel kompost sayısının artması ile birlikte çöpe giden biyo-atık oranı azalacaktır.

Özel Amaçlar

  1. Türkiye’deki belediyelerdeki kompost uygulamalarının arttırmak
  2. Atık Yönetimi Yönetmeliği’ni uygulamaları ve biyo-atık yönetimi konusunda belediyelere destek olmak
  3. Türkiye’deki kamuoyunun kompost konusunda farkındalığını arttırmak
  4. Türkiye ve AB’deki belediyeler ve atık ve kompost alanında çalışan STK’lar arasındaki işbirliğini arttırmak

Beklenen Sonuçlar

  1. Türkiye belediyelerinde kompost faaliyetleri ile ilgili bir ihtiyaç analizi raporu

    Türkiye’deki belediyelere çevirimiçi bir anket gönderilerek bir ihtiyaç analizi yapılacaktır. Bu analiz Türkiye’deki belediyelerin kompostla ilgili durumlarını, ihtiyaç ve görüşlerini, önceki faaliyetlerini, geleceğe dönük planlarını, fon kaynaklarını ortaya çıkaracaktır.
  1. Yerel yönetimler için kompost uygulamaları konusunda bir el kitabı

    İyi uygulama örneklerini, kompostla ilgili çeşitli konularda genel bilgileri ve kuralları ve diğer kaynakları içeren bir el kitabı hazırlanacaktır. İngilizce olarak hazırlanacak el kitabı Türkçe ve Fransızca’ya tercüme edilecektir.

  1. Saha ziyaretleri, konferans ve eğitimler sonucunda Türkiye’deki belediyelerde kompost ve atık yönetimi konusunda artacak bilgi ve farkındalık

    Türkiye’nin 7 coğrafi bölgesinden 21 belediyenin temsilcisi, AB’deki 3 iyi uygulama örneğini ziyaret edecektir. Bu geziler, belediyelerin kompost konusunda bakış açısını genişletecek, onlara neler yapılabileceğini gösterecek, AB’deki belediyelerden bilgi aktarılmasına katkıda bulunacak, ihtiyaçları olan alanlarda yol gösterecek ve AB ve Türkiye’deki yerel yönetimler arasında iletişim ve işbirliğini artıracaktır.

    İstanbul’da düzenlenecek kompost konferansında AB ve Türkiye’deki güncel durum ele alınacak, AB’deki iyi uygulama örnekleri gösterilecek ve AB’den uzmanlar tarafından Türkiye’ye yönelik öneriler sunulacaktır. Bu konferans belediyeler ve diğer paydaşların kompost ve atık yönetimi konusundaki bilgilerini de artıracaktır.

    Yapılacak bilgilendirme ve eğitim toplantıları, belediyeler ve Belediye Birlikleri’nin kompost tesisleri kurmak ve kompost, atık ayrıştırma ve atık yönetimi için altyapılar konusunda bilgi, farkındalık ve kapasitelerini artırmaya katkıda bulunacaktır.
  1. Türkiye ve AB’deki STK’lar ve yerel yönetimler arasında oluşacak işbirliği ve iletişim

    Bu projenin Buğday Derneği ve ACR+ ile üye kuruluşları arasındaki uzun vadeli ilişki, diyalog ve işbirliğinin ilk adımı olması beklenmektedir. ACR+ ile Türkiye’deki yerel yönetimler arasındaki işbirliğini de artıracaktır.


PROJE FAALİYETLERİ

Proje, 15 Şubat 2016 ile 15 Şubat 2017 tarihleri arasında, 12 ay sürecektir.

  1. Türkiye’deki belediyelerde kompost faaliyetleri ile ilgili ihtiyaç analizi

    Türkiye’deki belediyelerdeki kompostla ilgili güncel durumu, kısa ve uzun vadeli ihtiyaçları, güçlü ve zayıf yanlar ile görüşleri belirlemek için bir ihtiyaç analizi yapılacaktır. Belediyelerin kompostla ilgili eski faaliyetleri, geleceğe yönelik planları, mali araçları, fon kaynakları araştırılacaktır. Hem biyoatıkların kısa döngüsü (yerinde kompostlama) ve uzun döngüsü (önleme, ayrıştırma, toplama, arıtma, işleme, kompost, vs.) ele alınacaktır.
  1. AB’de kompost konusunda iyi uygulama örneklerinin araştırılması ve derlenmesi

    İhtiyaç analizinin sonuçlarına göre, ACR+ AB ülkelerindeki kompost uygulamalarını inceleyecek ve Türkiye’deki belediyelerin ihtiyaçlarına en iyi şekilde karşılık verecek uygulamaları belirleyecektir. Bu uygulamalar arasında yerinde ve alan dışındaki sistemleri, toplama sistemlerini ve işleme seçeneklerini kapsayacaktır.
    Bu iyi uygulama örneklerinden üçü, ziyaret edilmek üzere seçilecektir. Diğerleri hazırlanacak kompost el kitabına dahil edilmek üzere değerlendirilecektir.
  1. AB’deki iyi uygulama örneklerine saha ziyareti

    AB’de üç iyi uygulama örneğinin belirlenmesinin ardından, ziyaret programları belirlenecek ve 2016 sonbaharında ziyaretler gerçekleştirilecektir. Her üç geziye Türkiye’den 9 kişi katılacaktır. Gezilere 7 coğrafi bölgeden üçer temsilci olmak üzere toplam 21 belediye temsilcisi katılacaktır.
  1. Yerel yönetimler için kompost uygulamaları konusunda el kitabının hazırlanması

    Kompost uygulamaları konusunda bir el kitabı hazırlanacaktır. Bu el kitabı iyi uygulama örneklerini, kompostla ilgili çeşitli konularda ilkeleri ve daha fazla bilgi için kaynakları içerecektir.
    El kitabı basılacak ve belediyeler ve diğer paydaşlara ulaştırılacaktır.
  1. Türkiye’de kompost konferansı

    Ocak 2017’de İstanbul’da bir günlük bir kompost konferansı düzenlenecektir. Belediyeler, belediye birlikleri, İlbank, ilgili taraflar ve paydaşlar, bakanlıklar ve devlet kurumlarından en az 150 kişinin konferansa katılması hedeflenmektedir.

    Konferansta Türkiye ve AB’deki güncel durum ortaya konacak, AB’deki iyi uygulama örnekleri gösterilecek, Türkiye’den örnekler verilecek ve AB’li uzmanlar tarafından Türkiye’ye yönelik öneriler sunulacaktır.